शोध आठवणींचा

Youtube हे एक भन्नाट tool आहे. "ईछा तेथे youtube", अस म्हटल तरी ही अतिशयोक्ती ठरू नये. Onsite ला असताना weekends ला सर्वसाधारणपणे हाच timepass असतो. कधी नवीन गाणी, तर कधी जुने चित्रपट सहजासहजी सापडत - आणि तेही नकळत. कधी कधी आपण शोधतो एक आणि सापडत काहीतरी दुसरच!

असाच एक weekend मी घरी पडिक असताना, कोणास ठाऊक, जुन्या TV commercials पाहु लागलो. एकानंतर दुसरी नंतर तिसरी असा क्रम चालू झाला. मग बजाजची जुनी advertise दिसली ती ही,

मला अचानक दिवाळीची आठवण झाली. पुन्हा ती commercial पहिली आणि सारखी पाहत राहिलो. यामध्ये दिवाळीसाठी खास काही नव्हत, पण मला दिवाळीचे दिवस का आठवतात हे उमगल नाही. मी पण चंग बांधला. Photo album सारख्या आठवणी उलट्या चाळू लागलो. अगोदरची दिवाळी - मग त्या अगोदरची - नंतर त्या अगोदरची... पोटात आग लागली म्हणून kitchen मध्ये जाऊन fridge उघडला, आणि आठवल - नव्हे दिवाळीचा तो दिवस एका flashback सारखा समोर उभा राहिला.

खूप लहान होतो आम्ही. दिवाळी म्हटली की चाळीत एक चैतन्य सळसाळायच. तोरण, नवीन कपडे, lighting असायची आणि या गोष्टी केवळ सणासुदीला मिळायाच्या. अश्या एका दिवाळीपूर्वीच्या संध्याकाळी मी कंदील बनवत होतो. चाळीत कंदील विकले गेले तरी बर्‍यापैकी पैसे मिळायचे आणि छंद पण जोपासला जायचा. दंडीवर कपड्यांच्या ऐवजी १०-१२ कंदील - स्वतःसाठी pant केव्हा मिळणार, म्हणून (शेपटिसाठी) चूपचाप वाट पाहत असायचे.

"नाईकांच घर हेच का?" एक माणूस दारात आला. काही माणस‌ मागे मोठा box घेऊन उभे! आई बाहेर येऊन म्हणाली "हो, का - काय झाल?". "फ्रीज आहे तुमच्या नावाने.." "नाही. पत्ता चुकीचा असेल कदाचित. महाराष्ट्र निवास मध्येपण एक नाईक राहतात." आई म्हणाली. "नाही. इक़बाल मंझील आहे. खोली नंबर ७!" "हो.. पण कोणी मस्करी केली असेल. तुम्ही परत घेऊन जा हा फ्रीज. पुन्हा विचारून बघा मलकांना." तो माणूस पण confuse झाला आणि मागे वळला.

पप्पा तेवढ्यात मागून आले आणि म्हणाले, "मी मागवला आहे तो.. दिवाळीला या वर्षी bonus जास्त मिळाला." एका फ्रीजमुळे घरात चैतन्य आल. कंदिलांच काम बाजूला टाकून आम्ही फ्रीजकडे धावलो. Kelvinator चा तो फ्रीज होता. एक झबरदस्त surprise!

फ्रिजच्या नट्यापट्यामध्ये आम्ही गुंतलो. त्याच काळ्या रंगच handle, आकाशी रांग आणि शुभ्र interior. त्यावरचा पेंग्विन मला खूप छान वाटला. जेवणाची वेळ केव्हा झाली ते कळालंदेखील नाही. आम्ही नंतर TV चालू केला, आणि त्यानंतर लागलेली ad म्हणजे बजाजची!

एका ३० सेकंदांच्या commercial च impression एवढ होईल, अस मला वाटल देखील नव्हत. आठवणींच्या या नयनरम्य प्रवासाचा सुंदर अनुभव मला आपसूक अनुभवायला मिळाला. काही का होईना, पण मी खूप तास याच प्रवासात हरवून गेलो.

आता पण तो फ्रीज तसाच आहे, फक्त रंग बदलला आहे. पण त्याच handle आणि पेंग्विन तस्साच आहे. आणि हो! आतून तो आणि माझ्या आठवणी अजूनही तश्याच्या तश्या आहेत - शुभ्र!

ज़िंदगी, मेरे घर आना..

Six Flags...! मुंबईमध्ये असताना, Essel World पण पाहिलं नसताना तशा जत्रेचं आक्राळविक़ाळ रुप पहिल्यांदा पाहून हरखून गेलो. सकाळी लवकर जऊन मोठ्या Roller Coster साठी रांग लावायची. जसजसा नंबर जवळ आला तसं वाढत जाणारं कुतुहल, नुकतीच ride घेवून झालेल्या लोकांच्या चेह-यावरचे भाव पाहू लागलो.

बस्स...अखेरीस ride. श्वास थांबून रहावा एवढा वेग, uncertainity वेगळेपणा! किंचाळणारे लोक. फक्त राक्षसी roller coster सर करण्याची कैफ चढली. थोड्या वेळानंतर आनंद (किंवा excitement) केवळ उंची, वेग आणि थरार यांत मांडू लागलो.

पण थांब! एरव्ही जसं मी करतो, तसं Hi मी शेजारी बसलेल्या व्यक्तीला केलं नाही. अरे, मला ठाऊकसुध्दा नव्हतं कि मझ्या शेजारी कोण होता/होती ते. फक्त काही सेकंदाच्या त्या अनुभवानंतर पुन्हा दुसरीकडे धावण्याच्या नादात मी आनंद अनुभवला नाही. एवढ्या भन्नाट वेगात असताना आपण खरंच सुख अनुभवतोय का, अशी कुरकुर मनाला होती. तितक्यात, समोर एक merry-go-round दिसला. ८-१० वर्षांची पोरं आणि म्हातारी-कोतारी माणसं बसलेली पाहून वाटलं की थोडा change म्हणून बसावं.

दोन इवल्याश्या डोळ्यांनी माझं लक्ष वेधून घेतलं. merry-go-round सुरु होण्याअगोदर, बक्कल कसं लावायचं हे माहित नसल्यामुळे कावरी-बावरी झाली होती. मी पुढे सरसावून मद्त केल्यावर ते अबोल कृतज्ञतेचे भाव मनाला स्पर्शून गेले. तो लहान मुलांचा आनंद आणि म्हाता-या लोकांचं 'दूधाचं ताकावर भागवून' घेतल्याचं समाधान पाहून प्रसन्न वाटलं. मुलं आपल्या लाकडी घोड्याला शाबासकीची थाप देताना पाहून, तसं करण्याचा मोह मला अनावर झाला.

जर आनंद हा केवळ वेग आणि उंचीवर नक्की नाही. तरीही आपण तसा हट्ट करतो. बाहेरगावी असताना जास्त काम करण्याची धडपड, आणि offshore ला पगारासाठी करणार ती किती? आज जरा थांबावसं वाटतंय. चिखलातल्या डुक्करासारखं अंथरुणामध्ये पडून न राहता काहितरी लिहावसं वाटतंय. थोडं हसावसं - थोडं रडावसं वाटतंय. काही अक्षरं सुचली म्हणून लिहितोय. काही वेळाने पुन्हा त्याच वेगात गुरफटेन.
पण हे पण तेवढंच खरं, की नंतर कधीतरी जेव्हा स्वत: हा लेख वाचेन, तेव्हा मी जीवनाच्या अर्थापासून केवळ हातभर लांब होतो हे नक्की जाणवेल.

मैत्रीची आठवण

मैत्रीची आठवण मनात प्रेमाची ऊब करून जाते,
एक गुलाबाचे फुल पुस्तकावर छाप ठेवून जाते,
नास्तिकाच्या मनात आस्तिकतेची भावना ठेवून जाते,
अन जडावलेल्या लेखणीमधून एक चारोळी झरून जाते.
...साबाजी

होय! वसंत येतोय...

आज office मधून येताना, एक छान संध्याकाळ पहायला मिळाली. रस्ता जुनाच होता आणि प्रवासदेखील routine होता. येताना आजूबाजूची झाडं पाहत होतो.

वाटेत अनेक झाडे होती. काही सदाहरित - तर काही रुक्ष. हिवाळादेखील नुकताच संपल्यामुळे दिवस मोठा होत होता. माझ्या लक्षात आलं की, काही सुकलेल्या झाडांना लाल रंगाची पालवी फुटली होती - अगदी नुकतीच. लाल रंगात स्पंज बुडवून शुभ्र कागदावर ठेवला की, जसा पोत तयार होतो, अगदी तस्साच. काही दिवसांपूर्वी या झाडांवरचं पान अन पान झडून गेलं होतं. अगदीच उदास वाटत होतं ते; पण निसर्ग कसा बिलंदर असतो पहा! त्या रुक्ष झाडांना त्याने हिरव्या नव्हे, तर रंगबेरंगी पाना-फुलांचा उपहार दिला होता.
हिवाळ्यात पाईन वृक्षाकडे पाहून, त्यांच्या ever green पानांचा मत्सर झाला नसेल का त्यांना? किंवा कोणाच्या दारामध्ये आपण सर्वप्रथम का उभे आहोत असा प्रश्न पडला नसेल का त्यांना? पण याची उत्तरं वसंताने दिली. त्या पालवीने फुलणा-या झाडांना पाहून मला खूप प्रसन्न वाटलं आणि त्यांची सोशीकता पाहून मला पप्पांची आठवण झाली.

माझ्याएवढंच वय असेल त्यांचं, किंवा त्याहूनही कमी, जेव्हा त्यांना एकट्याने निष्ठूर जगाला सामोरं जावं लागलं. काही चांगले - व खूप वाईट अनुभव सहन केले त्यांनी. हेच त्यांच्या गंभीरपणाचं कारण असावं बहुतेक. लहानपणापासून पाहत आहे त्यांना, पण व्यक्त करता आलं नाही, का कोणास ठाऊक! आयुष्याचे अनेक प्रखर अनुभव घेवून रुक्ष झाडाप्रमाणे झाले होते. प्रत्येक पावलागणिक तडजोड, संसारयातना. कित्ती कित्ती गोष्टी सहन केल्यात त्यांनी. पण या प्रवासात आईने त्यांना छान साथ दिली.

पण आता परिस्थिती बदलतेय. बहर येतोय.. हो, बहर येतोय. मी त्या झाडाची पालवी बनलोय याहून मोठ्ठं सुख कोणतंच नाही. वसंताची चाहूल लागतेय आणि मला माझ्या झाडाला पूर्ण बहरलेलं पहायचंय. अगणित डोळ्यांनी त्या झाडाला पाहिल्यावर शील, सात्विकता आणि सहनशीलतेची शिकवण घ्यावी. आज पप्पांच्या वाढदिवशी त्यांना आजन्म वसंत लाभो हिच ईश्वरचरणी प्रार्थना..!

शिकवण

खुप दिवसांपासून वाटत होतं,काही तरी लिहावसं; पण काय सुचत नव्हतं. आणि कवितेनंतर तर सगळ्यांच्या अपेक्षा उंचावल्या असतील (?) अशी धारणा होती. पण खरं सांगायचं झालं, तर work load मुळे विचारांना सुद्धा विचार सुचत नव्हते. कामाच्या वाढत्या व्यापामुळे आणि tension मुळे कधीतरी मी खचून गेलो. सर्वसामान्य माणसाप्रमाणे देवाला आणि नशीबाला दोष देऊन मोकळा होत होतो. अशा वेळेला एक प्रसंग आठवला.

IIT मध्ये engineering करायचं माझं स्वप्न होतं आणि ते पूर्ण झालं नाही याचं खूप वाईट वाटायचं. या गोष्टीला खूप दिवस झाले होते. आणि माझं new mumbai ला college सुरु झालं होतं. college नुकतंच सुरु झालं असल्यामुळे IIT च्या ambitions पुर्ण झाल्या नाहित याची खंत मनात अजून होती. त्यात भरीस भर म्हणजे मी एकदा ५२३ ने college ला जात होतो. नेहमीप्रमाणे बस भरली असल्यामुळे मला ऊभं राहण्याशिवाय गत्यंतर नव्हतं. समोरच्या seat वर बसलेला मुलगा, Feynman-lectures on physics चं पुस्तक वाचत होता. त्याच्या bag वरच्या symbol मुळे तो IITian आहे, हे लक्षात आलं. आणि मी परत देवाला दोष देणं सुरु केलं. अगदी मला bus मध्ये seat मिळत नाही, इथपासून ते मला IIT का मिळालं नाही इथपर्यंत!

संपुर्ण प्रवासभर मी - देवाने मला सबंध आयुष्यात काही दिलं नाही, याचा जप करत होतो. तेवढ्यात एक चमत्कार - नव्हे साक्षात्कार झाला..

Hellen Keller Institute पाशी बस थांबली. महापे चा stop आल्यावर बरीच माणसं उतरु लागली. त्या गर्दिमध्ये एक अपंग मुलगी आपल्या आईसोबत उतरत होती. तीला पाहून मी थक्क झालो. ती आंधळी, मुकी होती. तीला धड चालतादेखील येत नव्हतं. ती आणि तीची आई उतरण्यासाठी प्रयत्नांची शर्थ करत होते....

ज्या देवाने मला काही दिलं नाही, त्या देवाच्या मूक उत्तराला पाहुन मी गहिवरलो. त्या मुलीसोबत माझी तुलना केली, तर मी तिच्यापेक्षा हजारपटीने धडधाकट होतो. देवाने मला किती दिलं नाही, यापेक्षा मला कितीतरी गोष्टी दिल्या आहेत हे एका क्षणात जाणवलं.

तेव्हापासून मी ठरवलं. देवाने आपल्याला खूप काही दिलंय याची जाणीव नेहमी मनात ठेवायची आणि प्रत्येक वेळी, देवासमोर हात जोडल्यावर ईतरांसाठी प्रार्थना करायची. आपल्यावर ओढवलेला प्रसंग हा कितीही वाईट असला, तर त्यात देवाला किंवा दैवाला दोष देण्यात काही अर्थ नसतो.

हा प्रसंग म्हणजे देवाने मला दिलेली सर्वात मोठी शिकवण आहे...!